C.HİZMET SEKTÖRÜ

C.1 Turizm

Erzurum tarihi ve kültürel dokusu, iklim şartlarıyla iç ve dış turizm bakımından yeterli kaynaklara sahipken, ne yazık ki Türkiye toplam turizm sektörü içinde ilin turizm sektör payı çok düşük seviyelerdedir. Tarih, Kültür, İnanç, Kongre, Yayla, Nehir ve Spor Turizmi’nin yapılabileceği İl’e, 2001’de gelen yabancı turist sayısı sadece bin 538 kişidir. Bu sayı Mardin’de 5, Şırnak’da 21, Iğdır’da 10, Kilis’de 120, Artvin ‘de 22 bin kişidir. Bu durum İl tanıtımının iyi yapılmamasından kaynaklanmaktadır. İl Turizm Müdürlüğü’nün makam aracının dahi bulunmadığı bir şekilde hizmet vermesi düşündürücüdür. Dünyanın en uzun ikinci kayak pistine malik olan Palandöken Dağı; üzerinde Kış Turizmi Master planı çerçevesinde inşa edilen beş yıldızlı dört otel hizmet vermesine rağmen yeterince değerlendirilmemektedir. Kayak sporu yanında, Kongre, Seminer Turizmi için de çok müsait olan tesisler talep görmemektedir. Özellikle Kamu kuruluşlarının eğitim seminerlerinin hemen hiçbirinde Erzurum’un düşünülmemiş olması, turizm alanında da devlet desteğinin esirgendiğine bir delil olsa gerektir. UNESCO tarafından 2000 yılı İnanç Turizmi yılı ilan edilmesine mukabil, Erzurum’a bu bağlamda tek bir turistin gelmemesi, Turizm Bakanlığı’nın, İl’e bakış açısını sergilemesi bakımından oldukça ilginçtir. Oysa turizm kaynakları bakımından oldukça zengin kaynaklara sahip olan Erzurum, yeterli devlet desteği aldığında ve tanıtımı iyi yapıldığında, çok büyük bir gelire sahip olacaktır.

C.2. Ticaret Hizmetleri

Erzurum’da iş yeri sayısına göre; Gıda Maddeleri ve diğer Tarımsal Ürün Satıcıları, Giyim, Ev Eşyası ve Mobilya Satıcıları, Kereste ve Yapı Maddeleri Satıcıları; Madenler, Sinai ve Kimyevi Maddeler Satıcıları; Muhtelif Makinalar, Motorlu ve Elektrikli Araçlar ile Yedek Parça Satıcıları; Cam, Cam Eşya ve Seramik Satıcıları; Yakacak Maddeleri Satıcıları; Ticaret Komisyoncuları, ağırlıklı olarak ticari faaliyet gösteren işyerleridir. İlde toptan ticaret ile uğraşan işletmelerin büyük çoğunluğu ferdi mülkiyet, yüzde 30’u ise adi ortaklık ve kollektif şirkettir. Çok ortaklı şirket sayısı ise çok düşüktür. İlde Holding yoktur ve şirketleşme düzeyi çok alt seviyededir. Erzurum’da üretilip il dışında pazarlanan ürün çeşidi çok az, il dışında üretilip İl’de pazarlanan ürün sayısı ise çok yüksektir. İlde üretimi yapılıp, il dışında pazarlanan mamüller Mezbaha, Muhtelif Gıda Maddeleri, LPG, Lastik ve Plastik Ürünler, Çimento, Metal eşya ve Mobilyadır. İl dışından gelen mamüller ise: Mezbaha Ürünleri, Muhtelif Konfeksiyon, Deri Eşya ve Ayakkabı; Boya, Vernik, Lak Ürünleri; Petrol ve Yan Ürünleri; Lastik ve Plastik Eşyalar; Metal Eşya ve Mobilya Ürünleri; Muhtelif Gıda Maddeleri (bunun içinde bal, yağ, peynir de yer almaktadır), Motorlu Araçlar, Diğer Makinalar ve Yedek Parçalar ile Kozmetik İlaç ve Ürünleridir. Kısacası; alınan, satılandan fazladır. Erzurum’da diğer hizmet üreten işletmeler içinde küçük onarım işleri yapan işletmelerden sonra en büyük pay kahvehane ve pastahane İşletmelerine aittir. Bu da işsizliğin boyutunu ortaya çıkarması bakımından dikkate değer bulunmalıdır. Özet olarak ifade etmek gerekirse, Erzurum’da faaliyet gösteren işlemelerin genel sorunları: a. Sermaye eksikliği, b. Altyapı eksikliği, c. Kalifiye eleman azlığı, d. Üretilen malın arzedileceği pazarın bulunmayışı’dır. Bu yüzden sanayi, ara mal üretimi gibi faaliyetler yerine üretimi il dışından yapılan malların tüketiciye arzını içeren ticaret tarzı tercih edilmektedir.

C.3. Ulaşım Hizmetleri ve sorunlar:

Az da olsa üretilen tarım ürünleri, küçük sanayi mamülleri satılamıyor. Bölgenin turizm gelirlerinden olan oltu taşı mamülleri, altın ve gümüş ziynet eşyaları İl içindeki pazara mahkum. Faaliyette olan turizm konaklama tesisleri bir türlü tam kapasiteyle çalışamıyor. Faaliyete giren büyük gazete matbaaları birer ikişer kapanıyor. Üniversite tercihlerinde ildeki Üniversite, eğitim seviyesi yüksek olmasına rağmen gözde değil. Bütün bu olumsuzlukların ana sebeplerinden birisi ulaşım ağının yetersizliği.

YOLSUZLUK SERMAYEYİ GÖÇ ETTİRİYOR

Özel sektör; istihdam ve üretime yönelik yatırımlarında, kuracağı tesisin hammadde alacağı yerleşim yerine yakınlığından çok, pazar yerine en kısa sürede ulaşabileceği güzergahı önemli buluyor. Mevcut kara ve demir yolları ihtiyaca cevap vermekten uzak. Havayolu taşımacılığı ise işletmeciler açısından k‰rlı değil. Özel sektör yatırımcıları bu sebeple ya yatırıma yanaşmıyor, yahut da yatırımını başka illere kaydıyor. Üretilen mala yol bulunamazken, sermaye en kestirme yol ve kısa zamanda ilden göç ettiriliyor.

YATIRIMLAR BAŞKA İLLERE TAŞINIYOR

Her yıl birisi daha kapatılan ve başka illere taşınan KİT’lerin, terki diyar ettirilmesinin ardında da ulaşım sorunu yatıyor. Bundan yirmi yıl öncesine kadar kalkınma ve büyüme hızı bakımından Erzurum’dan daha gerilerde olan Trabzon, deniz ve kara taşımacılığında daha cazip görüldüğü ve gösterildiği için, ilden kaçan yatırımlara ev sahipliği yapıyor. Ulaşımdaki sorunların giderilmemesi Erzurum’u içine kapanık bir şehir haline getiriyor. NİÇİN BİR HOLDİNGİMİZ? Türkiye’nin dördüncü büyük yüzölçümüne sahip şehri olmasına; tarihi, kültürel ve coğrafik zenginlikleri bulunmasına; zengin maden yataklarının varlığına; işgücü açısından genç nüfus oranının yüksekliğine; tarım ve sanayi hammaddelerinin varlığına rağmen Erzurum; kendi bünyesindeki müteşebbislerin eliyle bir holdinge kavuşamadı. Konya ve Yozgat YİMPAŞ ve Kombossan Holdingleri marifetiyle yerel kalkınmada öncelik kazandı. İşsizlik sorunlarını giderdi. Erzurumlu ise sadece gıpta etti. Başta gelen sebeplerden birisi yine yolsuzluk, yine ulaşımdaki sorunlar.

 ÜRETİLEN MAL ELDE KALIYOR

Mevcut pazarlara uygunluk gösteren mal ve hizmetlerin üretimi konusunda, bir üretim planı yapılmadı, üretim hedefi belirlenmedi. Üretilen mal ve hizmetler pazarlara uygunluk göstermediği için değerlendirme ve talep dışında kaldı. Tamamen haksız da olmamasına rağmen kalkınma hep siyasetçi eliyle beklendi, siyasetçi suçlandı. Hükümetlerin fabrika açması istendi, ama, üretilen mallara yakın pazar bulunamadı; mevcut pazarlara da ürünler ulaştırılmadı.

BÖLGE HALKININ TALİHİ KARA!

Demiryolu taşımacılığı iklim şartları yüzünden önemli bulunmasına ve özellikle de nakliyede daha cazip olmasına rağmen, kurulduğu 1939 yılından bugüne kadar yenilenmedi, ilave yollar yapılmadı. Bu yolla, pazar yeri olarak cazip olan bin 727 kilometre uzaklıktaki İstanbul yolunu kısaltacak çalışmalar gerçekleşmedi. Ege ve Akdeniz bölgesine direkt seferler düzenlenmedi. Gelişen illerde bile trenler mavileşirken, Erzurum’da yeni bir düzenleme yapılmadığı için trenler, hala kara renkli kaldı, bölge halkının talihi de.

YOLCUNUN DA MALIN DA TAKATİ KALMIYOR

Karayollarında yeni çalışmalar yıllardır yapılmıyor. Yollar sadece tamir ediliyor. İlin başka illere bağlantı yolları hala tek şeritli. Yamalama ve kısmi asfaltlamalarla yolların köstebek yuvası haline gelmesi önlememiyor, sadece seyirci kalınıyor. 1970’lerden bu yana hala İstanbul’a bin 276 kilometre, İzmir’e bin 519 kilometre yol katedilerek varılıyor. Yol güzergahını kısaltıcı hiçbir çaba yok. İstanbul’a, Antalya’ya 20, Ankara’ya 14 saatte ancak ulaşabilen yolcuda da, pazara götürülen malda da mecal kalmıyor.

İLÇE YOLLARI HALA TAŞTAN..

Tarımsal üretim yapan köylerden il merkezine ulaşım tam manasıyla binbir meşaggat ve zahmetle yapılıyor. Köy yollarının çoğusu bakımsız, büyük kısmı yıllardan beri asfalt görmemiş durumda. İlçelerle bağlantı sağlayan yollar ise evlere şenlik. Sebze ve meyveciliğin fonksiyonel olduğu kuzey ilçelerinin tarımsal ürünleri pazarlara ulaştırılamıyor. Güney ilçelerinde hayvancılığın yok olma sebeplerinden birisi de ulaşımdaki aksaklıklar.

PAHALILIK DA YOLSUZLUKTAN

Sebze ve meyve, giyeyecek eşyaları, beyaz eşya ve yakacak başta olmak üzere İl dışından gelen bütün mallar ulaşımdaki olumsuzluktan etkileniyor. Ulaşım masrafları çoğaldıkça, mallar üzerine bindirilen navlun bedeli artıyor. Kıyı illerinden gelen sebze ve meyveler metropollerden daha yüksek fiyatlarda satılıyor; giyecek fiyatları büyük şehirlerden fazla. Zaten oldukça zor şartlarda hayat süren halk da, navlun bedellerinin de eklenmesiyle iyice pahalı hale gelen mal ve hizmelere talip olamıyor, satın alamıyor.

TURİZM BÖYLE BALTALANIYOR

Sermayedar ve işletmecileri İlden olan Turizm Seyahat Şirketleri de yolların azizliğine uğradıklarından, karlı bir şekilde hizmet veremiyorlar. Gelirlerin büyük bir kısmı araç bakım ve tamirlerine harcanıyor. Kaza endişesiyle taşıma araçlarındaki yenilikler tam olarak halka yansıtılamıyor. İki katlı taşıma araçları kullanılamıyor, kullanılanlar da karlılık sağlanmıyor.

TURİST NASIL GELECEK?

Ulaşım ağındaki bu menfilik, Turizm Sektörü’nü olumsuz etkiliyor. Kara ve demiryollarında kısaltma çalışmaları yapılmadığı, özellikle kara yollarında yeni düzenlemeler gerçekleştirilmediği ve binlerce yıllık bir geçmişe sahip şehrin hala bırakın otoyolunu, normal hizmet verecek durumda bir yolu bulunmadığı için; İlde potansiyeli bulunan Tarih ve Kültür Turizmi yapılamıyor, ihmale uğruyor. Kongre ve İnanç Turizmi’ne yönelik faaliyetler tam manasıyla sergilenemiyor. Eski eserleri, ören yerlerini görmek isteyen yerli ve yabancı turistler de Erzurum’un yolsuzluğu karşısında tercihlerini başka illere yöneltiyorlar.

 YÖNETİCİLER, İŞBAŞINA!