C. SİYASİ DEĞERLENDİRME

1. Merkez sağ partiler içinde en fazla oy kaybeden parti % 7.7 ile ANAP olmuşur. Bu partinin kaybettiği oy, başta MHP olmak üzere DSP, DYP ve HADEP’e kaymıştır.

2.1999 Genel seçimleri baz alındığında bir önceki seçime ve 1987 seçimlerinden 1999 seçimlerine kadar olan seçmen eğilimine göre en fazla oy kaybeden parti SP’dir. SP’nin yitirdiği oylar, MHP, BBP ve HADEP’e kaymıştır.

3.1999 Genel Seçimleri itibarıyla oyu en fazla artış gösteren parti MHP’dir. MHP; ANAP ve SP’den gelen oyların yanı sıra kararsız kesimin de oylarını almıştır

4. İlde tabanı kaymayan tek parti DYP’dir.

5. Merkez sağ partilerin oylarında görülen yüzde 6.6’lık azalma, bu partilere oy veren kesimin arayış içinde olduğunu ve mevcut siyasi yapılanmadan memnuniyetsiz bulunduklarını göstermektedir.

6.1983’den bugüne kadar gösterilen seçmen eğilimleri Sosyal Demokrat kesimin DSP ve CHP’yi tercihden vazgeçmeye başladıklarına işaret etmektedir.

D. ERZURUM’DAKİ SİYASİ YAPILANMA VE TERCİHLER İLE OY KAYMALARININ SEBEPLERİ D.1. SİYASİ YAPILANMA VE TERCİHLERE ETKİ EDEN FAKTÖRLER

1.Erzurum’daki seçmenin siyasi eğilimlerini, mahalli siyasi yapılanmadan çok Siyasi Partilerin Genel Merkez tasarrufları belirlemektedir. Yerel bazda seçilen milletvekili veya belediye başkanı ne kadar başarılı olursa olsun ve ne kadar hizmet getirirse getirsin, bu temsilcilerin bağlı bulundukları siyasi Parti Genel Merkezlerinin tasaruf ve kanaatleri daha baskın olmaktadır. 2. Bu bağlamda örnek olarak vermek gerekirse İlde bir defa göreve gelen Belediye Başkanı ikinci defa aday olduğunda seçilmemiş, hatta bir önceki dönemdeki yönetimin bağlı olduğu siyasi parti bile ikinci defa yerel yönetimlerde iktidara getirilmemiştir. 3.Seçilen siyasi temsilcinin hizmetleri; bu temsilcilerin bağlı bulundukları siyasi parti genel merkez yönetimlerinin halkın taleplerine gösterdiği yaklaşım ve samimiyetle değerlendirilmektedir. 4. Seçmen, kitlesel seçim çalışmalarından çok birebir siyasi çalışmalardan etkilenmektedir. 5.İldeki genel siyasi tercihleri, kent seçmeni değil, kırsal yerleşim alanlarındaki seçmen belirlemektedir. İlin aldığı kırsal kesim göçü sebebiyle, kırsal kesimin tercihleri kent üzerinde aynı tesiri göstermektedir. 6.Kent merkezinin varoşları tamamen köylerden gelen dar geçimli kesimden oluşmuştur. Bu kesimin oy tercihi, halkın mukaddesleri ile yaşam müştereğine uyum gösteren ve fikir üreten siyasi organizasyonlardır. 7.ildeki oy eğilimini genç seçmenlerin tercihleri etkilemektedir. Aile büyükleriyle aynı siyasi tercihe yönelen genç seçmen sayısı düşüktür. Aile büyüklerinin oylarını dahi gençlerin talepleri etkilemektedir. Sandık başı organizasyonlarını gençlerden oluşturan partiler daha çok başarılı olmaktadırlar. 8. İl seçmeni içinde özel bir kadın seçmen tercihi hemen hiç yok gibidir. Aile reisinin siyasi eğilimi, evdeki kadın seçmenlerin de siyasi tercihini oluşturmaktadır. 9. İlin güney ilçelerinde aşiret nüfuzu fazladır. Hınıs, Tekman, Karayazı, Karaçoban, Köprüköyü, Çat ilçelerinde tek tek seçmenlerin değil, ailenin siyasi tercihi önemlidir. Aşiret içinden aday varsa, yönlenme de o doğrultuda olmaktadır. Siyasi çalışmalar yapılırken, her aşiretle ayrı ayrı görüşmede bulunanlar daha iyi sonuçlar almaktadır. 10.İl seçmeninin oyunu etkileyen kanaat faktörlerinin başında inanç, milliyet ve ekonomik durum gelmektedir. Oy verilen dönemde, bu faktörlerden hangisinin eksikliği yahut etkinliği daha fazlaysa oy tercihleri de o doğrultuda gerçekleşmiştir. 11. Seçmen tercihlerini etkileyen bir diğer faktör de her zaman bir önceki dönemdeki şikayet ve taleplerin değerlendirilmesi açısından olmuştur. Seçmen kendi şikayetleriyle benzer kanaatleri dile getirenlere yönelmektedir. 12. Taban birlikleri, demokratik sivil örgütleri gelir durumu ve düşünce açısından halkdan kopuk kesimden oluştuğu için, İldeki siyasi tercihler üzerinde büyük etki sahibi değillerdir. Bu taban birlikleri içinde en etkili olan kesim muhtarlardır. Mahalle ve köy muhtarları seçmen üzerinde daha etkilidir. 13.İldeki kanaat önderlerinin seçmen üzerinde büyük tesir icra ettikleri gözlenmiştir. Bu önderlerden en fazla etkilenen kesim merkez sağ kesimdir. 14.İldeki seçmen projeksiyonunda kararsız seçmen tipi ağırlıklı konumdadır. Bu tip seçmen; her seçim sonrasında oy verdiği partiden küsmekte ve oy verdiği için pişman bulunduğunu dillendirmektedir.

D.2. PARTİLER ARASINDAKİ OY KAYMALARININ VE OY DÜŞÜŞLERİNİN GENEL SEBEPLERİ

 D.2.1. ANAP:

a. 55. ve 56. Hükümet dönemlerindeki 8 yıllık eğitime geçişle birlikte İmam Hatiplerin orta kısımlarının kapatılması, üniversitelerde başörtü yasağının sürdürülmesi icraatleri ANAP’ın ildeki oy kaybı sebeplerinin başında gelmektedir.

b. "Nereden buldun" diye isimlendirilen yasanın ANAP’ın büyük ortaklığını yapığı dönemde meriyete sokulması oy kaybının diğer bir sebebidir.

c. ANAP Genel Merkez yönetiminin DSP’ye gösterdiği teveccüh, bu partinin muhafazakar kesim seçmeni üzerinde olumsuz tesir göstermiştir.

ç. 28 şubat sürecinde samimi inanç sahipleri ANAP tarafından dışlandıkları kanaatini taşır olmuşlardır.

d. 55. Hükümet dönemindeki yolsuzluk iddiaları ANAP’dan oy kaybına sebep olmuştur.

e. 55. Hükümet’in tarım kesimini rahatlatıcı icraatlere yönelmemesi, tarımsal ürün destekleme alımlarında Erzurum’daki tarım kesiminin kapsam dışı bırakılması, oy kayıp sebeplerinden birisidir.

f. ANAP Genel Merkez yönetimi 1995, 1999 sürecinde Erzurum’a özel bir yaklaşım göstermemiştir. Bu da seçmen üzerinde olumsuz tesir icra etmiştir.

g. ANAP’ın İl ve mahalli teşkilatlanmasında halkın yaşam seviyesini paylaşmayan , halkın düşüncelerinden kopuk kesimlerin tercih edilip yönetici konumunda bulundurulmaları ile muhafazakar kesimin yönetimler dışı bırakılması, bu partinin oy kaybının mühim sebepleri arasındadır.

ğ. Siyasette yorulmuş kimselerin bu parti yönetimlerinde bulunması, oy kaybında tesir göstermiştir.

h. 55. hükümet döneminde kamu yönetimine getirilenlerin parti tabanı tarafından istenmemesi küskünlük doğurmuştur.

i. İş sınavlarında partililerin görüşlerinin alınmaması da oy kaybının diğer bir sebebidir. (Bu görüşler, Erzurum Gazetesi siyaset araştırma servisince ANAP üzerine yapılan çalışmalardan elde edilmiştir.)

 D.2.2

.RP, FP ve SP:

a. 28. şubat süreciyle birlikte bu partiye oy veren kesim, bugünkü adıyla SP’nin asla iktidar olamayacağına iktidar olsa da muktedir durumda bulunamayacağına inanması, oy kaybı sebeplerinin birincisidir.

b. Bu partinin bir kısım seçmeninin de SP’nin devletle kavgalı görüntüsünden ürkmüş olması oy kaybına yol açmıştır. Bu imaj haksız ve yanlışta olsa seçmeni etkilemiştir.

c. SP’nin Büyükşehir belediyesi Başkanlığında gösterdiği düşük performans, seçmen üzerinde olumsuz tesir icra etmiştir. O dönemde Büyükşehir Belediyesi çalışmalarını Konya, Kayseri, Ankara ve İstanbul’la mukayese eden seçmen kesimi, bu illerdeki yüksek başarının elde edilmemesine sebep olarak yönetimi görmüştür.

ç. Milletvekili adaylarının hep aynı isimlerden oluşması diğer bir sebeptir.

d. 54. Hükümet döneminde beş Erzurum milletvekilinin bulunmasına rağmen, İl’e yalnızca, icracı olmayan bir bakanlığın verilmesi parti tabanını küstürmüştür.

e. Bu partinin hükümette yer aldığı dönemde ücretli kesim rahat etmesine, İl dışındaki partili belediyelerin başarılarına rağmen oy kaybediş sebeplerinden birisi de, Erzurum’dan seçilen temsilcilerin aynı performansı sergilememeleri ile 54. Hükümet döneminde vaad edilenlerle yapılanların birbirleriyle olan çelişmesidir. Mesela Taksim’de Cami yaptırılamaması gibi çok küçük teferruatlar dahi diğer partilerce seçim çalışmalarında işlenmiştir. Bu partinin seçmenleri kadar diğer parti seçmenleri tarafından da, icraatleri, siyasi faaliyetleri ve hükümetteki başarıları beğeni toplayan Abdüllatif Şener, Abdullah Gül, Bülent Arınç, Mehmet Bekaroğlu gibi isimlerin karizmalarına denk adayların çıkarılmaması seçmeni hayal kırıklığına düşürmüştür.

 f. 54. Hükümet ortaklarından olan diğer partiye SP üst yönetimince gösterilen teveccüh, bu kesim seçmenini rahatsız etmiştir.

g. 54. Hükümet döneminde bağımsızlığına yeni kavuşmuş Türk Cumhuriyetleri’yle ilişkilerin yoğunlaştırılmaması, o dönemde Türkiye’de sürgünde bulunan Afganistan eski Başbakanı Raşit Dostum’a gereken ilginin gösterilmemesi ile Libya Devlet Başkanıyla yapılan görüşmelerle ilgili ortaya atılan iddialar, bu partinin oy kaybında mühim tesir oynamıştır. (Bu görüşler, Erzurum Gazetesi siyaset araştırma servisince SP üzerine yapılan çalışmalardan elde edilmiştir.)

E. OYLARI ARTAN PARTİLERİN BAŞARI NEDENLERİ

 E.1. MHP

a. Hükümetlerin halk indinde olumsuz karşılanan icraatleri iyi kullanılmıştır.

 b. 54, 55 ve 56. Hükümetler dönemindeki memnuniyetsiz kesimler-Şehit aileleri, başörtüsü mağdurları, işsizler başta olmak üzere- hedef kitle olarak seçilmiş, çalışmalar bu kesim üzerinde yoğunlaşmıştır.

c. Başörtüsü mağdurlarına sahip çıkılacağı, imam hatiplerin orta kısımlarının tekrar açılacağı ve İHL mezunlarının mağduriyetlerinin önleneceği vaadedilmiştir.

ç. İktidar olduklarında muktedir de olacakları ve vaatlerinin gerçekleşmesinde otoriter tavır sergileyecekleri imajı yaydırılmıştır.

d. İşsiz kesime Belediyeler başta olmak üzere kamu kesiminde iş vaadilmiş, işsizlere umut verilmiştir.

e. Bölücü örgütle mücadelede kararlı olunacağı söylenmiş ve onların karşısında yegane siyasi kudretin kendileri olacağı kanaati hakim kılınmıştır. Bu bağlamda şehid aileleriyle birebir çalışılmış, bölücü örgütün o dönemde mağdur ettiği kesimin yoğun olarak bulunduğu yerleşim alanları pilot bölgeler olarak kabul edilmiştir.

f. Kanaat önderlerinin desteği alınmıştır.

g. Köylerde halkın sevdiği kimseler muhtar adayı olarak desteklenmiştir. (Bu görüşler, Erzurum Gazetesi siyaset araştırma servisince MHP üzerine yapılan çalışmalardan elde edilmiştir.)

 E.2. DYP

a. Kırsal kesimdeki başarılı teşkilatlanma ve bu teşkilatların kararlılığı,

b. Hiç vazgeçilmeden Demokrat Parti geleneğinin devam ettirildiğinin seçmene empoze edilmesi,

c. Muhtarlar ve köy imamlarıyla politika yapılması,

d. DP ve AP’ye oy veren ailelerin tercihlerinde gelenekseleşme,